| Dane podstawowe | |
|---|---|
| Urodzenie | 19 lipca 1764, Olsztynek |
| Zgon | 3 czerwca 1855, Gdańsk |
| Zawód | duchowny ewangelicki, kaznodzieja, językoznawca, leksykograf, tłumacz |
| Miejsca związane | Królewiec, Gdańsk |
| Znany z | badania folkloru kaszubskiego i prac nad słownikami |
Krzysztof Celestyn Mrongowiusz był duchownym ewangelickim, autorem słowników, tłumaczem i badaczem języka. Zajął się też zebraniem pieśni mazurskich i kaszubskich oraz edycją tekstów staropolskich.
Życiorys i wykształcenie
Urodził się jako syn pastora Bartłomieja i Julianny Estery z Weberów. Dzieciństwo spędził w Marwałdzie, kształcił się w Zalewie, a następnie w Szkole Katedralnej na Knipawie w Królewcu. W 1782 roku immatrykulował się na Uniwersytecie Królewieckim, gdzie studiował teologię, filozofię i filologię polską do 1790 roku.
W latach 1790–1796 nauczał języka polskiego w Collegium Fridericianum i równocześnie pełnił obowiązki młodszego nauczyciela w Szkole Katedralnej. Pracował też jako tłumacz urzędowy i korektor przy wydawnictwach Hartunga w Gdańsku i Kantera w Kwidzynie. W 1796 roku ożenił się z Wilhelminą Luizą Paarmann.
Praca w Gdańsku i działalność zawodowa
W 1798 roku opuścił Królewiec i został pastorem oraz kaznodzieją w kaplicy św. Anny przy kościele św. Trójcy w Gdańsku. Jednocześnie pełnił funkcję lektora języka polskiego w Gdańskim Gimnazjum Akademickim do 1817 roku. Od 1812 roku uczył w Szkole Świętojańskiej przy parafii św. Jana i udzielał lekcji prywatnych; wykonywał też zadania tłumacza sądowego.
Po śmierci żony w 1820 roku skoncentrował się na pracy naukowej i nawiązał kontakty z uczonymi w Polsce, Rosji, Czechach i Niemczech. W 1841 roku spotkał się z Gustawem Gizewiuszem, przygotowując memoriał do króla pruskiego w sprawie praw językowych ludności mazurskiej; dokument ten wiosną 1842 roku Gizewiusz wręczył Fryderykowi Wilhelmowi.
Działalność naukowa, edytorska i towarzyska
Był poliglotą; znał poza polskim i niemieckim także grekę, dolnołużycki i rosyjski. Zajmował się opracowywaniem podręczników, leksykonów i gramatyk oraz edycją piśmiennictwa staropolskiego. Prowadził badania ludoznawcze wokół Słupska — w tym w Cecenowie i Główczycach — w latach 1826–1827.
W 1823 roku został członkiem korespondentem Towarzystwa Przyjaciół Nauk w Warszawie. W 1852 roku dołączył do Towarzystwa Historyczno‑Literackiego w Paryżu. Adam Mickiewicz napisał do niego słowa uznania za pracę na rzecz języka polskiego.
„Mowa polska jest piękniejsza i cudowniejsza niż język francuski i niemiecki, więc się jej poczciwy człowiek wstydzić nie powinien...”
Twórczość, słowniki i przekłady
Mrongowiusz jest autorem licznych prac językowych: podręczników, gramatyk i słowników polsko‑niemieckich oraz niemiecko‑polskich. Sporządził program badań dotyczących Kaszubów i przygotował mały słownik kaszubski. Wśród jego publikacji znajdują się dwutomowy słownik polsko‑niemiecki z 1794 roku, prace zatytułowane Polnischer Wegweiser oraz niemiecko‑polskie słowniki wydane w latach 1820–1823.
Przekładał z niemieckiego i greki. Wykonał m.in. przekłady kalendarzy pruskich z lat 1791–1795, katechizmu Fausta (1795) oraz fragmenty dzieł greckich — między innymi Teofrasta i Epikteta. Ogłaszał też recenzje i krótsze utwory w czasopismach polskich.
Ostatnie lata i spuścizna
Zmarł w Gdańsku 3 czerwca 1855 roku i został pochowany na starym cmentarzu Zbawiciela (Salvator) na Zaroślaku. Był zapalonym bibliofilem i pozostawił kolekcję liczącą ponad 1 tys. zgromadzonych książek.
Jego zbiory przeszły w posiadanie Biblioteki Miejskiej w Gdańsku.
